Door Sara Wright
Endocriene verstoring wordt al tientallen jaren beschreven in de wetenschappelijke literatuur, maar is in de populaire media nog niet in een samenhangend verhaal samengevloeid. Daar zijn meerdere redenen voor: het is een complex probleem, de gevolgen op de lange termijn blijven onduidelijk en het pad om de schade te beperken is nog niet duidelijk afgebakend.
De Amerikaanse EPA (Environment Protection Agency) omschrijft een endocrienverstorende verbinding (endocrine-disrupting compound – EDC) als “een exogeen agens dat de secretie, het transport, het metabolisme, de verbindende werking of de eliminatie van natuurlijke, door het bloed vervoerde hormonen die in het lichaam aanwezig zijn en die voor de zelfregulering, de reproductie en het ontwikkelingsproces instaan verstoort.” Endocriene verstoorders vormen een heterogene groep van synthetische chemische stoffen die veelvuldig in industriële solventen en smeermiddelen, landbouwchemicaliën en farmaceutische verbindingen worden gebruikt. Ze hebben niet alleen elk op zich ernstige gevolgen, maar er zijn steeds meer bewijzen dat het gezamenlijk effect van meerdere endocriene verstoorders exponentiële schade kan toebrengen aan het menselijk lichaam en de ecosystemen.
Sommige endocriene verstoorders werden lang geleden al geïdentificeerd als de oorzaak van het bijna volledig uitsterven van bepaalde dierensoorten. Zo was de Amerikaanse zeearend wellicht al van de aardbodem verdwenen zonder een strengere wetgeving rond het verdelgingsmiddel DDT. Andere endocriene verstoorders worden pas nu ontdekt, vooral naarmate hun meervoudige wisselwerkingen met andere substanties aan het licht komen. Bijna alle kunststoffen die consumenten dagelijks gebruiken, bevatten endocriene verstoorders. De meeste mensen in ontwikkelde landen vertonen een onthutsend hoge lichaamsbelasting ('body burden’), een maatstaf van de dosis synthetische verbindingen die in het bloed en de weefsels aanwezig zijn. Eén generatie geleden was dat nog niet het geval.
Zelfs oneindig lage dosissen kunnen al afwijkingen veroorzaken indien de blootstelling zich in kritische fasen van de ontwikkeling voordoet. Verrassend genoeg kunnen lage dosissen soms nefaster zijn dan hogere dosissen. In een aantal gevallen hebben endocriene verstoorders niet alleen gevolgen voor het individu dat er aan is blootgesteld, maar ook voor de volgende generaties. Aangezien de meest voorkomende endocriene verstoorders afkomstig zijn van de industriële scheikunde, een betrekkelijk nieuw werkdomein, hebben de effecten zich wellicht nog niet volledig gemanifesteerd.
Maar er zijn overal alarmerende signalen. Waterdieren vertonen eigenaardige misvormingen, vaak ter hoogte van hun seksorganen. In vervuilde meren krijgen amfibieën extra poten en zijn de genitaliën van krokodillen onvolgroeid.
Aan de watervallen van de Potomac rivier in de Verenigde Staten is onlangs ontdekt dat de mannelijke smallmouth bass stilaan evolueert naar een tweeslachtige vis met vrouwelijke kenmerken – 80% van deze vissen produceert eieren!
Dezelfde fenomenen worden bij de mens waargenomen. Een verbijsterende trend wijst op een significante toename van het aantal genitale afwijkingen bij pasgeboren jongens. De dochters van met DES behandelde vrouwen – een endocrienverstorend geneesmiddel dat tussen 1930 en 1970 werd voorgeschreven om misvallen te voorkomen – leken bij de geboorte volledig normaal, maar vertoonden op latere leeftijd een abnormaal aantal misvormde seksorganen en kankergevallen. Nieuwe studies hebben ook verbanden blootgelegd tussen endocriene verstoorders en zwaarlijvigheid, insulineresistentie en diabetes. Er zijn talloze voorbeelden en ze hangen een somber toekomstbeeld op.
Regeringen willen nu een regelgeving voor deze substanties uitwerken. Als het bewijsmateriaal blijft aangroeien en de kikkers in de meren onze hedendaagse kanaries in de kolenmijnen worden - kanaries werden vroeger in kolenmijnen gebruikt als indicatoren voor giftige gassen zoals kooldioxide of methaan - zal endocriene verstoring een even ingrijpend en misschien zelfs nog moeilijker te beteugelen fenomeen worden als de klimaatwijziging. Nagenoeg alle industrieën zullen de gevolgen voelen, zowel door de wetgeving om het gebruik van endocriene verstoorders te beperken als door de schadeclaims die tegen hen kunnen worden aangespannen. Bedrijven die de impact van endocriene verstoorders trachten te beperken en veiligere alternatieven produceren zullen daar dus op de lange termijn de vruchten van kunnen plukken.
